İşten çıkarılan her işçi işe iade davası açamaz; açabilenler için de süreler çok kısadır. Bu yüzden işçinin ilk günlerde yapacağı işlem, davanın kaderini belirler. Aşağıda 4857 sayılı İş Kanunu m. 18-21 ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 çerçevesinde şartları, süreleri ve sonuçları sırasıyla özetliyoruz.
İşe iade için aranan şartlar (İş Kanunu m. 18)
Geçerli sebep aranması kuralı herkese uygulanmaz. Kanuna göre fesih için geçerli bir sebebe dayanma zorunluluğu şu şartlarda doğar:
- İşyerinde otuz veya daha fazla işçi çalışıyor olmalı,
- işçinin en az altı aylık kıdemi bulunmalı (yer altı işlerinde kıdem şartı aranmaz),
- iş sözleşmesi belirsiz süreli olmalı.
Altı aylık kıdem, aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde geçen süreler birleştirilerek hesaplanır. İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa işçi sayısı bu işyerlerinin toplamına göre belirlenir. İşletmenin bütününü yöneten işveren vekilleri ile işyerinin bütününü yöneten ve işçiyi işe alma ve çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri hakkında bu hükümler uygulanmaz.
Kanun, geçerli sebep sayılmayacak bazı hâlleri de örnekler: sendika üyeliği veya sendikal faaliyete katılmak, işyeri sendika temsilciliği yapmak, haklarını takip için idari ya da adli makamlara başvurmak; ırk, renk, cinsiyet, medeni hal, aile yükümlülükleri, hamilelik, doğum, din, siyasi görüş gibi nedenler; kadın işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu sürelerde işe gelmemek; hastalık veya kazaya bağlı geçici devamsızlık.
Fesih nasıl yapılmalı? (m. 19)
İşveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır. İşçinin davranışı veya verimi ile ilgili sebeplerle fesihte, işçinin savunması alınmadan sözleşme feshedilemez. Ancak işverenin 25. maddenin (II) numaralı bendi uyarınca haklı sebeple derhal fesih hakkı saklıdır.
Süreler: önce arabulucu, sonra dava (m. 20; 7036 m. 3)
Sıra şöyledir:
- İşçi, fesih bildiriminin tebliği tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurur. Bu başvuru dava şartıdır; arabulucuya başvurmadan dava açılırsa dava usulden reddedilir.
- Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde bu süre en fazla bir hafta uzatılabilir (7036 m. 3/10).
- Anlaşma sağlanamazsa, son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır. Taraflar anlaşırlarsa uyuşmazlık aynı sürede özel hakeme de götürülebilir.
- Arabulucuya başvurmaksızın doğrudan dava açılması sebebiyle dava usulden reddedilirse ret kararı taraflara resen tebliğ edilir; kesinleşen ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde arabulucuya başvurulabilir.
Arabulucuya başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez (7036 m. 3/17). Dava dilekçesine arabuluculuk son tutanağının aslı veya onaylı örneği eklenmelidir.
İspat yükü kimde?
Feshin geçerli bir sebebe dayandığını ispat yükümlülüğü işverene aittir. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını (örneğin sendikal nedenle çıkarıldığını) iddia ederse bu iddiasını kendisi ispatlar. Dava ivedilikle sonuçlandırılır; istinaf aşamasında bölge adliye mahkemesi ivedilikle ve kesin olarak karar verir.
Dava kazanılırsa ne olur? (m. 21)
Feshin geçersizliğine karar verilirse:
- İşveren, işçinin başvurusu üzerine işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır.
- İşe başlatmazsa işçiye en az dört, en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat öder. Mahkeme bu tazminat miktarını da kararında belirler.
- Kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok dört aya kadar doğmuş ücret ve diğer haklar ödenir.
- İşçi, kesinleşen karar tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurmak zorundadır. Başvurmazsa fesih geçerli sayılır.
Peşin ödenen bildirim süresi ücreti ve kıdem tazminatı, bu ödemelerden mahsup edilir. Bu madde hükümleri sözleşmeyle değiştirilemez. Kıdem ve ihbar tazminatını ayrıca hesaplamak için Kıdem ve İhbar Tazminatı Hesaplama aracımızı kullanabilirsiniz.
Arabuluculukta anlaşma olursa
Taraflar işçinin işe başlatılması konusunda anlaşırsa; işe başlatma tarihi, boşta geçen süreye ait ücret ve diğer hakların parasal miktarı ve işe başlatılmama hâlinde ödenecek tazminat miktarı anlaşmada belirlenmek zorundadır. Belirlenmezse anlaşma sağlanamamış sayılır. İşçi kararlaştırılan tarihte işe başlamazsa fesih geçerli hâle gelir.
Sonuç
İşe iade davasında asıl mesele hukuki gerekçeden önce takvimdir: bir ay içinde arabulucu, son tutanaktan itibaren iki hafta içinde dava. Tebliğ tarihini belgelemek ve bu iki süreyi takvime yazmak, hak kaybını önleyen en basit önlemdir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olayın somut koşulları farklıdır.