İcra dairesi kapıya geldiğinde borçlu çoğu zaman evdeki her şeyin alınabileceğini düşünür. Alacaklı da bazen aynı yanılgıyla her şeyin haczedilebileceğini varsayar. Oysa 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) bu konuda açık sınırlar koyar. Bu yazıda borçlunun hangi malları ve gelirleri korunduğunu, hangi durumlarda bu korumanın işlemediğini ve yanlış haciz karşısında hangi süreyle hareket edilmesi gerektiğini ele alıyoruz.
Haczedilemeyen mallar (İİK m. 82)
Kanun, haczedilemeyecek şeyleri tek tek sayar. Belli başlıları şunlardır:
- Devlet malları ve kanunlarında haczi caiz olmadığı belirtilen mallar.
- Ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedenî çalışmasına dayanan borçlunun, mesleğini sürdürebilmesi için gerekli her türlü eşya.
- Borçlunun ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerinin kişisel eşyası ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası. Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler bu korumanın dışındadır.
- Borçlu çiftçiyse kendisinin ve ailesinin geçimi için zorunlu arazi, çift hayvanları, nakil vasıtaları ve ziraat aletleri; çiftçi değilse sanat ve mesleği için gerekli alet, edevat ve kitaplar.
- Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacağı.
- Ordu ve zabıta hizmetlerinde malul olanlara ve bu hizmetler sebebiyle ailelerine bağlanan belirli maaşlar, yardım sandıkları veya cemiyetlerinin hastalık, zaruret ve ölüm hâllerinde bağladığı maaşlar.
- Vücut veya sağlık üzerine verilen zararlar için tazminat olarak zarar görene veya ailesine ödenen veya ödenmesi gereken paralar.
- Borçlunun haline münasip evi.
- Öğrenci bursları.
Koruma her durumda geçerli mi?
İki önemli sınır vardır.
Birincisi, borcun kaynağı. Mesleki eşya (2. bent), çiftçinin arazisi ve aletleri (4. bent), hayvanlar (5. bent), bağ ve bahçe (7. bent) ile haline münasip ev (12. bent) bakımından koruma, borcun bu eşyanın bedelinden doğması hâlinde işlemez. Örneğin bir meslek aletinin satış bedelinden doğan borç için o alet haczedilebilir.
İkincisi, değerin fazla olması. Mesleki eşya, tarım arazisi, bağ-bahçe ve ev gibi malların değeri fazlaysa, bedelinden borçlunun ihtiyacını karşılayacak, haline münasip bir kısım borçluya bırakılmak üzere mal haczedilerek satılır. Yani çok değerli bir evin “ev olduğu için” tamamen korunacağı sonucu çıkmaz.
Maaş ve emekli aylığı haczi (İİK m. 83)
Maaşlar, tahsisatlar, her nevi ücretler, emekli maaşları ve sigortalar veya emekli sandıkları tarafından bağlanan gelirler tamamen korunmaz, ama tamamı da haczedilmez. Kanun, borçlunun ve ailesinin geçinmesi için icra memurunca lüzumlu görülen miktarın düşülmesinden sonra kalan kısmın haczine izin verir. Haczedilecek miktar, bu gelirlerin dörtte birinden az olamaz. Birden fazla haciz varsa sıraya konur; sırada önde olan haczin kesintisi bitmedikçe sonraki haciz için kesintiye geçilemez.
Aynı madde, ilama dayanmayan nafakaların da bu usulle haczedilebileceğini belirtir.
Haciz alacak miktarını aşamaz (İİK m. 85)
Haciz, alacaklının anapara, faiz ve masraflar dâhil bütün alacağına yetecek miktardaki malı kapsar; bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz. Haczi koyan memur, borçlu ile alacaklının menfaatlerini mümkün olduğu kadar bağdaştırmakla yükümlüdür.
Haczedilemez bir mal haczedilirse ne yapılır?
Haciz sırasında borçlu, ilgili malın haczedilemeyeceğini hemen icra memuruna bildirmeli ve beyanının tutanağa geçirilmesini istemelidir. Kanun icra memuruna, haczi istenen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirme ve talebi kabul ya da reddetme yetkisi verir (m. 82, son fıkra).
Memurun işlemine ya da kararına karşı yol icra mahkemesine şikâyettir. İİK m. 16’ya göre şikâyet, işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılır. Bu süre kısadır ve kaçırıldığında haksız haciz bile kalıcı hâle gelebilir. Bir hakkın yerine getirilmemesi veya sebepsiz sürüncemede bırakılması nedeniyle yapılacak şikâyet için ise süre sınırı yoktur.
Alacaklı açısından
Alacaklı açısından da sonuç aynıdır: haczedilemez bir malı haczettirmek, haczin kaldırılmasına ve süreç kaybına yol açabilir. Takip masraflarını önceden görmek için sitemizdeki İcra Takibi Masrafı Hesaplama aracından yararlanabilirsiniz; araç, harçları ve asgari vekâlet ücretini birlikte hesaplar.
Sonuç
Haciz, borçluyu çıplak bırakmak için değil, alacağı karşılamak için vardır. Kanun, geçimin ve mesleğin sürdürülmesi için gerekli olanı korur; bu korumanın sınırı ise borcun kaynağına ve malın değerine göre değişir. Haciz anında bu noktaların tutanağa geçmesi ve yedi günlük şikâyet süresinin kaçırılmaması belirleyicidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her olayın somut koşulları farklıdır.